بستن
0 محصول
مشاهده سبد خرید
علائم کمبود آهن در گیاهان و روش های تشخیص آن
کشاورز بیست1404-02-16
دیدن برگ زرد معمولاً اولین هشداری است که کشاورز یا باغدار را به فکر کمبود عناصر غذایی میاندازد؛ اما هر زردیای نشانه کمبود آهن نیست. کمبود نیتروژن، منیزیم، منگنز و روی، شوری، خفگی ریشه، بیماریهای آوندی، مصرف نادرست علفکش و حتی آبیاری نامناسب میتوانند ظاهری شبیه کمبود آهن ایجاد کنند.
مشخصترین نشانه کمبود آهن، زردشدن بافت بین رگبرگها در برگهای جوان است؛ درحالیکه شبکه رگبرگها مدتی سبز باقی میماند. با شدیدترشدن کمبود، برگ ممکن است تقریباً سفید شود، لکههای قهوهای پیدا کند یا از حاشیه بسوزد.
در این راهنما، علائم اولیه و پیشرفته کمبود آهن، تفاوت آن با سایر کمبودها، روشهای تشخیص، اشتباهات رایج و اهمیت رسیدگی بهموقع را مرحلهبهمرحله بررسی میکنیم.
پاسخ سریع: نشانه اصلی کمبود آهن چیست؟
- علائم معمولاً ابتدا روی برگهای جوان و رشد تازه ظاهر میشوند.
- بافت بین رگبرگها زرد میشود، اما رگبرگها سبزتر باقی میمانند.
- در کمبود شدید، برگها زرد روشن یا سفید، کوچک و دارای لکههای قهوهای میشوند.
- ممکن است حاشیه برگ بسوزد، برگ زودتر بریزد و سرشاخهها ضعیف شوند.
- خاک قلیایی و آهکی، بیکربنات آب، آبیاری سنگین و ریشه ناسالم از دلایل مهماند.
۱. آهن در گیاه چه نقشی دارد؟
آهن یک ریزمغذی است؛ یعنی گیاه نسبت به نیتروژن، فسفر یا پتاسیم به مقدار بسیار کمتری از آن نیاز دارد، اما همین مقدار کم برای فعالیت طبیعی گیاه ضروری است. آهن در فرایندهای آنزیمی، انتقال الکترون و تشکیل کلروفیل نقش دارد.
کلروفیل ماده سبزرنگ برگ و بخش اصلی سامانه فتوسنتز است. وقتی آهن قابلجذب در اختیار گیاه قرار نگیرد، تولید کلروفیل کاهش مییابد و برگ بهتدریج رنگ سبز خود را از دست میدهد. [۱]
فتوسنتز
کاهش کلروفیل یعنی کاهش توان گیاه برای ساخت مواد قندی و تأمین انرژی رشد.
رشد سرشاخه
کمبود شدید میتواند اندازه برگ، رشد جوانه و طول سرشاخههای جدید را کاهش دهد.
تحمل تنش
گیاه ضعیفشده در برابر گرما، سرما، بیماریها و بعضی آفات آسیبپذیرتر میشود.
عملکرد و کیفیت
ادامه کلروز شدید میتواند رشد، تعداد نقاط بارده و تولید نهایی را محدود کند.
۲. مهمترین علائم کمبود آهن در گیاهان
زردی برگهای جوان
آهن درون گیاه تحرک کمی دارد. به همین دلیل، گیاه نمیتواند آهن ذخیرهشده در برگهای پیر را بهراحتی به رشد جدید منتقل کند. اولین علائم معمولاً در برگهای جوان، انتهای شاخه یا بخش بالایی بوته ظاهر میشود. [۱] [۳]
زردی بین رگبرگها
مشخصترین علامت، کلروز بین رگبرگی است؛ یعنی فضای میان رگبرگها زرد میشود، ولی خود رگبرگها یا شبکه ظریف آنها سبز باقی میمانند. از فاصله دور ممکن است برگ زرد به نظر برسد، اما با نگاه نزدیک شبکهای سبزرنگ دیده میشود.
کوچکماندن برگهای تازه
در کمبود ادامهدار، برگهای جدید ممکن است کوچکتر از اندازه طبیعی تشکیل شوند. رشد بوته یا سرشاخه نیز کندتر میشود.
سفیدشدن برگ در کمبود شدید
با شدیدترشدن کمبود، رنگ زرد روشنتر میشود و گاهی تقریباً تمام پهنک برگ سفید میشود. در این مرحله، برگ حساسیت بیشتری به نور شدید و آفتابسوختگی دارد. [۲]
لکههای قهوهای و سوختگی حاشیه
در مراحل پیشرفته ممکن است لکههای قهوهای یا سیاه میان رگبرگها ظاهر شوند. حاشیه و نوک برگ نیز ممکن است خشک و سوخته شود.
ریزش برگ و خشکیدگی سرشاخه
کمبود شدید و طولانیمدت میتواند به خشکشدن برگ، ریزش زودهنگام، کاهش رشد شاخه و در موارد جدی به خشکیدگی سرشاخه منجر شود.
۳. مراحل پیشرفت علائم کمبود آهن
۱
مرحله اولیه
برگهای جوان کمی کمرنگ میشوند. تفاوت رنگ میان بافت برگ و رگبرگ هنوز ظریف است و ممکن است فقط روی چند برگ دیده شود.
۲
کلروز مشخص
زردی بین رگبرگها واضح میشود و شبکه سبز رگبرگ روی زمینه زرد برگ قابلمشاهده است.
۳
کمبود متوسط
برگهای بیشتری درگیر میشوند، رشد جدید ضعیفتر و اندازه برگها کوچکتر میشود.
۴
کمبود شدید
برگ تقریباً سفید میشود و لکههای قهوهای، سوختگی حاشیه یا خشکیدگی نوک برگ مشاهده میشود.
۵
آسیب مزمن
برگریزی، ضعف سرشاخه، کاهش رشد، کمشدن توان باردهی و حساسیت بیشتر گیاه به تنشها رخ میدهد.
نکته مهم:
رسیدگی در مرحله اول و دوم بسیار سادهتر و کمهزینهتر از زمانی است که برگ سفید،
خشک یا ریزشکرده باشد. بافت مرده برگ دوباره زنده نمیشود؛ هدف درمان، محافظت از
رشد فعلی و برگهای جدید است.
۴. تفاوت کمبود آهن با کمبود عناصر دیگر
تشخیص اشتباه یکی از دلایل اصلی مصرف بینتیجه کود است. محل شروع علائم، رنگ رگبرگ، شکل برگ و وضعیت ریشه میتوانند به تشخیص اولیه کمک کنند.
| مشکل | برگهای درگیر | الگوی زردی | نشانه متمایزکننده |
|---|---|---|---|
| کمبود آهن | ابتدا برگهای جوان | زردی بین رگبرگها | رگبرگها سبزتر میمانند |
| کمبود نیتروژن | ابتدا برگهای پیر | زردی نسبتاً یکنواخت | خود رگبرگها نیز زرد میشوند |
| کمبود منیزیم | اغلب برگهای مسن | زردی بین رگبرگی | محل شروع آن برخلاف آهن، برگهای پایینتر است |
| کمبود منگنز | برگهای جوان | کلروز بین رگبرگی | ممکن است بافت میان رگبرگ خاکستری یا سفید و لکهدار شود |
| کمبود روی | رشد جوان | رنگپریدگی یا لکهدارشدن | برگ کوچک، باریک و میانگره کوتاهتر میشود |
| کمبود گوگرد | رشد جوان | زردی عمومی | الگوی شبکه سبز رگبرگ معمولاً به وضوح کمبود آهن نیست |
| آبیاری سنگین یا خفگی ریشه | متغیر | زردی همراه با ضعف عمومی | خاک دیر خشک میشود، ریشه تیره یا کمبو است |
| آسیب علفکش | وابسته به تماس | زردی، بدشکلی یا سوختگی | الگوی غیرعادی، یکطرفه یا همراه با پیچیدگی برگ |
کمبود آهن و منگنز گاهی بسیار شبیهاند و حتی ممکن است همزمان رخ دهند. در موارد
نامطمئن، آزمایش خاک، آب و بافت گیاه باید همراه با مشاهده علائم تفسیر شود.
۵. علتهای اصلی کمبود آهن در گیاهان
خاک قلیایی و آهکی
در بسیاری از خاکها آهن کل بهاندازه کافی وجود دارد، اما با افزایش pH به شکلهای نامحلول تبدیل میشود و ریشه توان جذب آن را از دست میدهد. به همین دلیل، کمبود آهن در خاکهای آهکی معمولاً «کمبود آهن قابلجذب» است، نه نبود کامل آهن در خاک.
بیکربنات زیاد در آب آبیاری
بیکربنات میتواند جذب و استفاده گیاه از آهن را مختل کند. در باغ یا گلخانهای که هر سال کلروز تکرار میشود، آزمایش آب آبیاری اهمیت زیادی دارد. [۲]
آبیاری بیشازحد و خاک غرقاب
ریشه برای جذب عناصر به اکسیژن نیاز دارد. خاکی که برای مدت طولانی خیس میماند، اکسیژن کمتری دارد و فعالیت ریشه محدود میشود. آبیاری سنگین یکی از علتهایی است که میتواند علائم کلروز آهن را ایجاد یا تشدید کند.
تراکم خاک و تهویه ضعیف
خاک فشرده، سله سطحی و بافت بسیار سنگین، گسترش ریشه و نفوذ هوا را محدود میکنند. در نتیجه، حجم ریشه فعال کاهش مییابد و گیاه توان کمتری برای جذب آهن دارد.
آسیب یا بیماری ریشه
پوسیدگی ریشه، نماتد، کاشت عمیق، آسیب طوقه، شوری یا صدمه مکانیکی ممکن است توان جذب آهن را کاهش دهد. در این وضعیت، افزودن کود بدون اصلاح مشکل ریشه نتیجه کاملی ایجاد نمیکند.
فسفر یا بعضی ریزمغذیهای بیشازحد
مصرف افراطی فسفر، مس، روی یا منگنز ممکن است دسترسی یا جذب آهن را کاهش دهد. بنابراین افزودن چند کود بهصورت همزمان همیشه به تغذیه بهتر منجر نمیشود.
شوری خاک یا آب
شوری بالا جذب آب و عناصر را مختل میکند و ممکن است علائم کمبود آهن را تشدید کند. در این شرایط باید EC خاک و آب نیز بررسی شود.
۶. روش اصولی تشخیص کمبود آهن
گام اول:
مشخص کنید زردی ابتدا روی برگهای جوان ظاهر شده یا برگهای پیر.
گام دوم:
بررسی کنید رگبرگها سبز ماندهاند یا تمام سطح برگ بهصورت یکنواخت زرد شده است.
گام سوم:
ریشه، زهکشی، فاصله آبیاری، شوری و وجود بیماری یا آسیب علفکش را بررسی کنید.
گام چهارم:
pH، آهک، EC و وضعیت عناصر خاک را با آزمایش خاک مشخص کنید.
گام پنجم:
آب آبیاری را از نظر pH، EC، بیکربنات، کلسیم و منیزیم آزمایش کنید.
گام ششم:
در موارد پیچیده، آزمایش بافت برگ را همراه با علائم و نتایج خاک و آب تفسیر کنید.
مشاهده الگوی علائم
محل شروع زردی، سن برگ، شکل رگبرگ و شدت پیشرفت اولین اطلاعات تشخیصی هستند. ثبت عکس از برگ جوان، برگ مسن و کل گیاه میتواند برای مقایسه بعدی مفید باشد.
آزمایش خاک
آزمایش خاک مشخص میکند pH، شوری و آهک در چه محدودهای قرار دارند. انتخاب نوع کود آهن بدون دانستن pH ممکن است باعث خرید محصول نامناسب شود.
آزمایش آب
گاهی خاک بهتنهایی علت مشکل نیست و آب آبیاری در هر نوبت بیکربنات و املاح جدیدی وارد ناحیه ریشه میکند.
آزمایش بافت برگ
آزمایش بافت برای مقایسه عناصر و تشخیص همزمان چند کمبود مفید است؛ بااینحال در کلروز ناشی از بیکربنات، ممکن است آهن در برگ وجود داشته باشد ولی از نظر فیزیولوژیک غیرفعال باشد. بنابراین نتیجه آزمایش بافت نباید جدا از علائم و شرایط خاک و آب تفسیر شود. [۲] [۳]
چکلیست تشخیص سریع در مزرعه:
- آیا زردی ابتدا روی برگهای جوان است؟
- آیا رگبرگها سبز و فاصله میان آنها زرد است؟
- آیا خاک آهکی، سنگین یا دیرخشکشونده است؟
- آیا علائم پس از بارندگی زیاد یا آبیاری سنگین شدیدتر شدهاند؟
- آیا فقط یک قسمت از باغ یا یک سمت درخت درگیر است؟
- آیا ریشه یا طوقه نشانه بیماری، پوسیدگی یا آسیب دارد؟
- آیا اخیراً فسفر، روی، مس یا کودهای متعدد با دوز بالا مصرف شدهاند؟
۷. مزایای تشخیص و رسیدگی بهموقع
حفظ کلروفیل و فتوسنتز
رسیدگی در مراحل اولیه کمک میکند کاهش سبزینگی پیش از سفیدشدن گسترده برگ کنترل شود.
جلوگیری از مرگ بافت
درمان زودهنگام احتمال ایجاد لکههای مرده، سوختگی حاشیه و ریزش برگ را کاهش میدهد.
حفظ رشد جدید
برگها و سرشاخههای جوان بیشترین نیاز را به آهن قابلجذب دارند و زودتر آسیب میبینند.
کاهش هزینههای اشتباه
تشخیص علت اصلی، از مصرف مکرر کود نامناسب یا ترکیبهای بیاثر جلوگیری میکند.
حفظ قدرت گیاه
گیاه دارای رشد و فتوسنتز مناسب، تحمل بهتری در برابر تنشهای محیطی خواهد داشت.
حفاظت از عملکرد
جلوگیری از کلروز شدید میتواند از کاهش رشد، ضعف نقاط بارده و افت تولید جلوگیری کند.
رسیدگی بهموقع فقط به معنی افزودن کود نیست.
گاهی مهمترین اقدام، کاهش آبیاری، اصلاح زهکشی، رفع تراکم خاک یا انتخاب کلات متناسب
با pH است.
۸. تأخیر در درمان کمبود آهن چه پیامدهایی دارد؟
- کاهش بیشتر کلروفیل و توان فتوسنتز
- سفیدشدن برگهای تازه و افزایش خطر آفتابسوختگی
- ایجاد لکههای نکروزه و سوختگی حاشیه برگ
- کوچکشدن برگ و توقف رشد سرشاخه
- ریزش زودهنگام برگ
- ضعف عمومی و کاهش تحمل تنش
- حساسیت بیشتر گیاه ضعیف به برخی آفات و بیماریها
- کاهش رشد، کیفیت و عملکرد محصول در کمبود شدید
برگ کاملاً سفید یا بافت قهوهای و خشک معمولاً به حالت سالم بازنمیگردد. بعد از
اصلاح موفق، نتیجه اصلی باید در برگها و رشد جدید بررسی شود.
۹. اشتباهات رایج در تشخیص و درمان کمبود آهن
اشتباه اول: هر برگ زردی را کمبود آهن بدانیم
کمبود نیتروژن، منیزیم، منگنز، روی، شوری و آسیب ریشه نیز باعث زردی میشوند.
اشتباه دوم: فقط به عکس اینترنتی تکیه کنیم
علائم باید همراه با سن برگ، شرایط خاک، آب، ریشه و سابقه کوددهی بررسی شوند.
اشتباه سوم: بدون آزمایش pH کود آهن بخریم
EDTA، DTPA و EDDHA در pHهای مختلف پایداری یکسانی ندارند.
اشتباه چهارم: مقدار بیشتری سولفات آهن مصرف کنیم
در خاک آهکی، بخش زیادی از آهن ساده ممکن است سریعاً غیرقابلجذب شود. افزایش مقدار همیشه مشکل شیمی خاک را حل نمیکند.
اشتباه پنجم: آبیاری سنگین را نادیده بگیریم
ریشه خفه یا بیمار حتی در حضور کود کافی نیز جذب مطلوبی نخواهد داشت.
اشتباه ششم: کود را چسبیده به تنه بریزیم
بخش زیادی از ریشههای جذبکننده در محدوده سایهانداز و اطراف آن قرار دارند.
اشتباه هفتم: کود آهن را با هر کود دیگری مخلوط کنیم
فسفات، کلسیم و برخی ترکیبات ممکن است باعث رسوب یا کاهش کارایی آهن شوند.
اشتباه هشتم: محلولپاشی غلیظ انجام دهیم
فاصله میان غلظت مؤثر و غلظت سوزاننده در برخی کودهای آهن کم است. محلولپاشی غلیظ میتواند لکههای سیاه و سوختگی ایجاد کند.
اشتباه نهم: فقط نتیجه آزمایش برگ را ببینیم
در کلروز ناشی از بیکربنات، ممکن است آهن در برگ اندازهگیری شود اما استفاده از آن در گیاه مختل باشد.
اشتباه دهم: انتظار داشته باشیم برگ آسیبدیده کاملاً ترمیم شود
معیار موفقیت، سبزترشدن رشد جدید و متوقفشدن پیشرفت علائم است، نه بازگشت کامل بافت مرده.
۱۰. روش اصولی مدیریت کمبود آهن
عامل اصلی را اصلاح کنید
فاصله آبیاری، زهکشی، تراکم خاک، سلامت ریشه، شوری و بیکربنات آب را بررسی کنید. در کمبود خفیف ناشی از آبیاری سنگین، اصلاح آبیاری ممکن است بخش مهمی از مشکل را برطرف کند.
نوع کلات را بر اساس pH انتخاب کنید
| شرایط عمومی | فرم مناسبتر | توضیح |
|---|---|---|
| خاک آهکی و pH بالا | EDDHA | در محیط قلیایی پایداری بیشتری دارد |
| pH متوسط | DTPA | در pH بسیار بالا ضعیفتر از EDDHA میشود |
| محیط اسیدی تا نزدیک خنثی | EDTA یا DTPA | انتخاب نهایی باید با برچسب محصول هماهنگ شود |
| خاک آهکی بدون اصلاح شرایط | سولفات آهن ساده | ممکن است سریعاً تثبیت و غیرقابلجذب شود |
برای بررسی دقیقتر انتخاب کود، صفحه محصول یا برچسب رسمی را بخوانید و فقط به درصد آهن کل اکتفا نکنید. نوع کلات و درصد آهن کلاتشده اهمیت زیادی دارد.
مصرف خاکی یا کودآبیاری
در مصرف خاکی، کود باید در ناحیه ریشه فعال و اطراف سایهانداز توزیع شود، نه در تماس مستقیم با تنه. در کودآبیاری نیز کود باید کاملاً حل و بهتدریج وارد سیستم شود.
محلولپاشی
محلولپاشی ممکن است در چند روز پاسخ ظاهری سریعتری ایجاد کند، اما معمولاً اثر آن موقت است. پوشش ناقص برگ، تابش شدید، غلظت بالا و خشکشدن سریع محلول میتوانند نتیجه را ضعیف یا باعث سوختگی شوند. [۱]
تزریق تنه
تزریق تنه برای بعضی درختان بزرگ و شرایط خاص استفاده میشود، ولی باید توسط متخصص انجام شود. سوراخکردن تنه میتواند مسیر ورود عوامل پوسیدگی ایجاد کند.
دوز مصرف در این مقاله اعلام نشده است؛ زیرا مقدار مناسب به محصول، درصد کلات،
نوع گیاه، سن، شدت علائم، روش مصرف و نتایج آزمایش بستگی دارد. مقدار درجشده روی
برچسب رسمی همان محصول اولویت دارد.
پیش از اختلاط کود آهن با کودهای دیگر، راهنمای اختلاط کود آهن با سایر کودها را مطالعه کنید.
۱۱. محصولات و تجهیزات مرتبط در کشاورز بیست
لینکهای زیر برای بررسی مشخصات و مقایسه محصولات قرار گرفتهاند. مناسببودن هر کود باید بر اساس pH خاک، نوع کلات، برچسب محصول و شرایط مزرعه تعیین شود.
کودهای آهن و ریزمغذی
تانک کود و تجهیزات کودآبیاری
فیلتر فقط ذرات فیزیکی و مواد حلنشده را کنترل میکند. فیلتر نمیتواند رسوب
شیمیایی ناشی از اختلاط ناسازگار، آب قلیایی یا انتخاب اشتباه کود را برطرف کند.
۱۲. پرسشهای متداول درباره علائم کمبود آهن
اولین علامت کمبود آهن در گیاه چیست؟
معمولاً برگهای جوان کمرنگ میشوند و بافت بین رگبرگها زرد میشود، درحالیکه رگبرگها سبزتر باقی میمانند.
چرا کمبود آهن ابتدا روی برگهای جوان ظاهر میشود؟
چون آهن در گیاه تحرک کمی دارد و بهراحتی از برگهای قدیمی به رشد جدید منتقل نمیشود.
تفاوت کمبود آهن و نیتروژن چیست؟
کمبود آهن بیشتر از برگهای جوان و با زردی بین رگبرگی شروع میشود؛ کمبود نیتروژن معمولاً ابتدا برگهای پیر را بهصورت یکنواخت زرد میکند.
آیا هر زردی بین رگبرگی کمبود آهن است؟
خیر. کمبود منگنز و منیزیم نیز ممکن است زردی بین رگبرگی ایجاد کند. محل شروع علائم و نتیجه آزمایشها باید بررسی شود.
آیا خاک میتواند آهن داشته باشد ولی گیاه کمبود نشان دهد؟
بله. در خاک قلیایی یا آهکی، آهن موجود ممکن است به شکل نامحلول درآید و برای ریشه قابلجذب نباشد.
آبیاری زیاد چه ارتباطی با کمبود آهن دارد؟
خاک خیس و کماکسیژن فعالیت ریشه را کاهش میدهد و میتواند جذب آهن را مختل یا علائم کلروز را شدیدتر کند.
بهترین آزمایش برای تشخیص کمبود آهن چیست؟
ترکیب مشاهده علائم، آزمایش خاک، آزمایش آب و در موارد لازم آزمایش بافت، تشخیص دقیقتری نسبت به تکیه بر یک آزمایش ایجاد میکند.
آیا برگ زرد پس از مصرف آهن دوباره کاملاً سبز میشود؟
برگهای کمآسیب ممکن است سبزتر شوند، اما بافت سفید، سوخته یا مرده معمولاً ترمیم کامل نمیشود. رشد جدید معیار بهتری برای ارزیابی موفقیت است.
محلولپاشی آهن بهتر است یا مصرف خاکی؟
محلولپاشی پاسخ سریعتر ولی موقتیتری دارد. مصرف خاکی یا کودآبیاری با کلات متناسب با pH معمولاً مشکل ناحیه ریشه را هدف قرار میدهد.
آیا میتوان کود آهن را با کودهای دیگر مخلوط کرد؟
همیشه نه. سازگاری به نوع کلات، کود دوم، غلظت و کیفیت آب بستگی دارد. پیش از اختلاط، برچسب و آزمون شیشه بررسی شود.
رسیدگی دیرهنگام چه آسیبی ایجاد میکند؟
کمبود شدید میتواند باعث سفیدشدن برگ، آفتابسوختگی، نکروز، ریزش برگ، ضعف سرشاخه و کاهش رشد و تولید شود.
منابع علمی خارجی
- Colorado State University Extension، Iron Chlorosis of Woody Plants: مشاهده منبع
- University of California Agriculture and Natural Resources، Iron in Fruit Crops: مشاهده منبع
- Oklahoma State University Extension، Identifying and Correcting Iron Deficiencies: مشاهده منبع
- Utah State University Extension، Iron Chlorosis in Fruit Crops: مشاهده منبع
- University of California IPM، Iron Deficiency: مشاهده منبع
- University of California IPM، Common Nutrient Deficiency Symptoms: مشاهده منبع
جمعبندی نهایی
مهمترین نشانه کمبود آهن در گیاهان زردی بین رگبرگهای برگ جوان است. با پیشرفت کمبود، برگها کوچک، زرد روشن یا سفید میشوند و ممکن است لکههای قهوهای، سوختگی حاشیه، ریزش برگ و ضعف سرشاخه ایجاد شود.
تشخیص صحیح باید بر اساس محل شروع علائم، رنگ رگبرگ، وضعیت ریشه، سابقه آبیاری و نتایج آزمایش خاک و آب انجام شود. هر زردیای کمبود آهن نیست و مصرف اشتباه کود ممکن است هزینه را افزایش دهد یا مشکل اصلی را پنهان کند.
رسیدگی بهموقع، اصلاح آبیاری و زهکشی و انتخاب نوع کلات متناسب با pH، از آسیب شدید برگ و کاهش رشد جلوگیری میکند. معیار موفقیت نیز توقف پیشرفت علائم و سلامت برگهای جدید است.
تهیه و بازنویسی علمی: مرکز دانش کشاورز بیست
دیدگاه های نامرتبط به مطلب تایید نخواهد شد.
از درج دیدگاه های تکراری پرهیز نمایید.